Jadal raqamlashtirish sharoitida davlat xizmatlari, bank operatsiyalari, ta’lim, tibbiyot va kundalik muloqot tobora onlayn muhitga o‘tmoqda. Raqamli texnologiyalar qulaylik bilan birga yangi xavflarni ham o‘z ichiga oladi: kiberfiribgarlik, shaxsiy ma’lumotlarning sizib chiqishi, zararli dasturlarni tarqatish, fishing, akkauntlar va axborot tizimlariga noqonuniy kirish.
Shuning uchun ham kibergigiyena va kiberxavfsizlik masalalari nafaqat texnik, balki ijtimoiy zaruratga aylanib bormoqda.
Kibergigiyena nima?
Kibergigiyena - bu raqamli muhitda xavfsiz xulq-atvorning asosiy qoidalari to‘plami. Shaxsiy gigiyena singari, u xavflarning oldini olish va hodisalarning oldini olishga qaratilgan.
Kibergigiyenaning asosiy tamoyillariga quyidagilar kiradi:
• murakkab va noyob parollardan foydalanish;
• ikki omilli autentifikatsiyani kiritish;
• dasturiy ta’minotni muntazam yangilab borish;
• havolalar bo‘yicha o‘tishda va ilovalarni ochishda ehtiyot bo‘lish;
• shaxsga doir ma’lumotlarni himoya qilish;
• antivirus vositalaridan foydalanish;
• tasdiqlash kodlarini uchinchi shaxslarga berishga yo‘l qo‘ymaslik.
Ushbu qoidalarga rioya qilish kiberjinoyatlarning qurboni bo‘lish ehtimolini sezilarli darajada kamaytiradi.
Nima uchun kiberxavfsizlik har bir insonning mas’uliyati?
Kibertahdidlar bugungi kunda nafaqat davlat tuzilmalari va yirik kompaniyalarga, balki oddiy fuqarolarga ham qaratilgan.
Eng keng tarqalgan tahdidlar:
• telefon va internet firibgarligi;
• banklar va davlat organlarining fishing saytlari;
• messenjerlardagi akkauntlarni buzish;
• yolg‘on axborot tarqatish;
• shaxsiy va bank ma’lumotlarini o‘g‘irlash..
Hatto bitta ehtiyotsiz bosish ham moliyaviy yo‘qotishlarga yoki shaxsiy ma’lumotlarning sizib chiqishiga olib kelishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasining kiberxavfsizlik sohasidagi qonunchilik bazasi
O‘zbekiston Respublikasida axborot xavfsizligi va ma’lumotlarni himoya qilish masalalari bir qator normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
1. "Axborotlashtirish to‘g‘risida"gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni
Axborot resurslari va tizimlarini yaratish, ulardan foydalanish va ularni muhofaza qilishning huquqiy asoslarini belgilaydi. Axborot xavfsizligini ta’minlash talablarini mustahkamlaydi.
2. O‘zbekiston Respublikasining "Kiberxavfsizlik to‘g‘risida"gi Qonuni (2022 y.)
Kiberxavfsizlikni ta’minlashning huquqiy va tashkiliy asoslarini belgilaydi, davlat organlarining vakolatlarini va axborot tizimlari egalarining kibertahdidlardan himoya qilish bo‘yicha majburiyatlarini belgilaydi.
3. "Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida"gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni
Fuqarolarning shaxsga doir ma’lumotlarini yig‘ish, ularga ishlov berish va ularni himoya qilish masalalarini tartibga soladi, bunday axborotdan qonunga xilof ravishda foydalanganlik uchun javobgarlikni belgilaydi.
4. O‘zbekiston Respublikasining "Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari to‘g‘risida"gi Qonuni
Fuqarolarning axborot xavfsizligi talablariga rioya etgan holda axborot olish huquqini ta’minlaydi.
5. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi
Kompyuter ma’lumotlaridan noqonuniy foydalanish, zararli dasturlarni yaratish va tarqatish, axborot texnologiyalaridan foydalangan holda firibgarlik uchun javobgarlik to‘g‘risidagi normalarni o‘z ichiga oladi.
Raqamli muhitda fuqarolarning huquq va majburiyatlari
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari quyidagi huquqlarga ega:
• o‘zining shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish;
• davlat axborot tizimlaridan xavfsiz foydalanish;
• kiberjinoyatlar aniqlanganda vakolatli organlarga murojaat qilish.
Fuqarolar bir vaqtning o‘zida:
• axborot texnologiyalari sohasidagi qonun hujjatlariga rioya etishi;
• zararli dasturlar va yolg‘on ma’lumotlarni tarqatmaslik;
• o‘z hisob ma’lumotlarining but saqlanishini ta’minlashi shart.
Kibergigiyena bo‘yicha amaliy tavsiyalar
Xavflarni kamaytirish uchun quyidagilar tavsiya etiladi:
1. 12 ta belgidan kam bo‘lmagan parollardan foydalaning.
2. Parollar ochiq saqlanmasin.
3. Bank ma’lumotlarini kiritishdan oldin sayt manzilini tekshiring.
4. SMS-kodlar va PIN-kodlarni hatto bank xodimlariga ham bermaslik.
5. Operatsion tizim va ilovalarni muntazam yangilab turish.
6. Dasturlarni yuklab olish uchun rasmiy manbalardan foydalanish.
7. Ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy ma’lumotlarni e’lon qilishni cheklash.
8. Bolalar va qariyalar o‘rtasida tushuntirish ishlarini olib borish.
Davlat va jamiyatning roli
Kiberxavfsizlikni ta’minlash davlat, biznes va jamiyatning birgalikdagi vazifasidir. O‘zbekiston Respublikasi davlat organlari kiberxavfsizlik milliy tizimini izchil rivojlantirmoqda, normativ-huquqiy bazani takomillashtirmoqda va aholining raqamli savodxonligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda.
Biroq har bir foydalanuvchining shaxsiy mas’uliyatisiz milliy axborot makonining barqarorligini ta’minlab bo‘lmaydi.
Xulosa
Kibergigiyena - bu bir martalik chora emas, balki raqamli muhitda xavfsiz xulq-atvorning doimiy amaliyotidir.
Oddiy qoidalarga rioya qilish, o‘z huquq va majburiyatlarini bilish, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi normalarini tushunish xavflarni minimallashtirish va o‘zini, oilasini va davlat manfaatlarini kibertahdidlardan himoya qilish imkonini beradi.
Raqamli transformatsiya sharoitida kiberxavfsizlik milliy xavfsizlik va har bir fuqaroning shaxsiy farovonligining muhim elementiga aylanmoqda.
