XIX asr oxirida Markaziy Osiyo bo‘ylab faqat bitta, eng qadimiy aloqa turi, pochta oddiy shaklda bo‘lgan. Pochtachilarning vazifalari “Chopar” yoki “Elchi” deb nomlangan bo‘lib, davlat tomonidan piyoda xat tashuvchilari yoki ot xabarchilari tomonidan bajarilgan.
Qadimda odamlarni xabarlarini tarqatishda asosan og‘zaki xabarlar tarqatish orqali amalga oshirilgan. Ular “Og‘zaki so‘z bilan” gavjum joylarda: choyxonalarda, bozorlarda, katta maydonlarda va masjidlarda xabarlarni tarqatishgan. Maxsus aloqa kompaniyalari va pochta qutilari bo‘lmagan, chunki yozma yozishmalar hajmi juda ahamiyatsiz bo‘lgan bo‘lib mijozlarning tor doirasi xizmat qilgan. Pochta almashinuvi asosan hukumat yozishmalaridan iborat bo‘lgan.
Turkiston burjuaziyasida tovar-pul munosabatlarining sezilarli darajada rivojlanishi va savdo-sanoatini paydo bo‘lishi va bank kapitali va boshqa mamlakatlar bilan savdo-iqtisodiy aloqalarning rivojlanishi uchun aloqa rivojiga yangi turtki berdi. Pochta yozishmalari hajmi sezilarli darajada oshgan.
Kommunikatsiyalarni rivojlantirishda Markaziy Osiyoda va XIX asr oxirida yangi aloqa turi temir yo‘l orqali pochta tashish paydo bo‘lgan va temir yo‘l qurilishi katta rol o‘ynadi.
Pochta aloqasi bilan bir qatorda telegraf aloqasi ham paydo bo‘lib va asta-sekin rivojlanadi.
1887-yilda Toshkent okrug boshlig‘ining kvartirasiga telefon aloqasi o‘rnatilgan va pochta-telegraf idorasi o‘rtasida ham telefon aloqasi o‘rnatildi. To‘rt yildan so‘ng Turkiston viloyati poytaxtida umumiy telefon tarmog‘i paydo bo‘ldi. 1901-yilga kelib Toshkent shahrida ham 55 ta abonent telefondan foydalanilgan.
1904-yil 7-sentabrda “Siemens” va “Galaxy” tizimining 200 ta raqamli qo‘lda ishlaydigan birinchi davlat telefon stansiyasini ishga qabul qilish akti imzolandi.
Toshkentdan keyin xuddi shu stansiya Samarqand viloyatida qurilgan. Biroq, bu Turkistondagi birinchi telefon tarmog‘i emas edi. 1895-yilda Xiva xoni Muhammad Rahimjon Xiva shahrida xususiy telefon stansiyasini qurdi. Bu Shved kompaniyasining "L.M.Eriksson" 20 MB raqamli bo‘lgan qo‘l stansiya edi. 1917-yilga kelib Xivada 100 ga yaqin telefon ishlatilgan. 1927-yilda esa 40 MB 40 dona raqam uchun mo‘jjallangan kommutatorlar ishga tushirildi.
1924-yildan boshlab O‘zbekistonda shaharlararo telefon aloqasi rivojlanishi boshlangan bo‘lib, Toshkent va Samarqand shaharlari o‘rtasida birinchi havo aloqasi liniyasi qurilgan paytdan boshlanadi. 1926 yilda telefoniya sohasida katta yutuqlarga erishildi: Toshkent-Samarqand, Samarqand–Tog‘bit–Kattaqo‘rg‘on aloqa liniyalari ishga tushirildi, shaharlararo simlar va shahar tarmoqlari keng ta’mirlandi.
Toshkentdagi birinchi radiostansiya 1913-yilda ish boshlagan. U hozirda “Elektromagnit moslashuv markazi” joylashgan joyda edi. Xatto “1913” ma’muriy binosidagi yozuv ham saqlanib qolgan. Uchqun chiqishi ulkan elektromagnit tomonidan ta’minlandi. Langar bo‘yinturuqqa urilganda, shahar markazida eshitilgan bolg‘aning zarbalaridan tovush chiqdi. Quvvat bazasi batareyalarni har biri 160 kVt quvvatga ega ikkita dizel generatoridan iborat edi. Germaniyaning “Siemens-Galaxy” korxonasi tomonidan ishlab chiqarib qurilgan olti dona 90 metrli metall ustunlarga osilgan zich simlardan iborat bo‘lib, u Moskva bilan telegraf aloqasi tarmog‘ida ishlagan. O‘zbekistonda 1-sonli radiostansiya ko‘plab aloqa tarmoqlarini va radioeshittirish sohalarini rivojlantirishda katta hissa qo‘shdi.
1919-yil dekabr oyining oxirida Moskvaning Xodinka radiostansiyasi Rossiya telegraf agentligining yangiliklarini efirga uzatilishi boshladi. Toshkentdan ham qayta telegramma yuborildi bunda: “Ovoz aniq, baland, xatto telefon membranasiga uriladi”.
Toshkentda 1929-yil sentabr oyida tashkil etilgan va respublikada radioeshittirishni rivojlantirishda muhim rol o‘ynadi xatto radio markazining ochilishi ham xuddi shunday muhim voqea bo‘ldi.
Respublika aholisining radioeshittirishni keng qatlamlariga ta’sirini hisobga olgan holda, 1931-yil dekabr oyida Toshkentda Markaziy Osiyo radioeshittirish qo‘mitasi tashkil etildi, keyinchalik u O‘zbekiston Davlat Radio qo‘mitasiga aylantirildi.
1932-yil oxiriga kelib respublikada umumiy quvvati 62,65 kVt bo‘lgan to‘qqizta uzatgichli 5 ta qabul qilish va uzatish radiostansiyalari (Toshkent, Samarqand, Xiva, Termiz, Navoiy va Buxoro) mavjud edi.
1941-1945 yillardagi urush paytida radiostansiya guruhlari “RS va RE” inshootlarining uzluksiz ishlashini ta’minlangan. Shuningdek, jangovar mashinalarni mobil radiostansiyalar bilan jihozlashga katta hissa qo‘shildi.
Shimoldagi qozoq dashtlari janubda esa Eron va Afg‘oniston chegaralarigacha, G‘arbda esa Kaspiy qirg‘og‘idan Sharqda Xitoy chegarasigacha bo‘lgan ulkan hududda radioaloqaning kelib chiqishi, shakllanishi va yanada rivojlanishi davrini qamrab olgan. Ishonch bilan ta’kidlash mumkinki, Xitoy chegarasidagi radioaloqani O‘zbekiston taraqqiyot yo‘lida jadal va ishonchli takomillashtirilgan.
Yigirmanchi asrning oxirida yangi aloqa turi paydo bo‘lib, bular: mobil aloqa yoki uyali aloqa. O‘zbekistonda yangi aloqa turi mustaqillik bilan deyarli bir xil yoshda - 1991 yil avgust oyida Aloqa vazirligining bevosita tashkil etilishi va O‘zbekiston Respublikasi hukumati ko‘magida uyali aloqa xizmatlarini ko‘rsatish bo‘yicha “O‘zbek-Amerika” qo‘shma korxonasi yani, “Uzdunrobita” kompaniyasi tashkil etildi.
1996-yil davomida O‘zbekiston uyali aloqa bozorida birdaniga beshta yangi operatori paydo bo‘ldi, ular 1997-yildan boshlab o‘z uyali aloqa tarmoqlarining tijorat faoliyati boshladi.
Mamlakatimizda xorijiy investitsiyalarni jalb etish bo‘yicha puxta o‘ylangan davlat siyosatini vakolatli organlar tomonidan tartibga soluvchi roli shuningdek, O‘zbekistonning yuqori iqtisodiy salohiyati tufayli arzon narxlar, eng yangi xizmat va texnologiyalar, uyali aloqa tarmoqlarini doimiy modernizatsiya qilish mumkin bo‘ldi.
Bugungi kunda GSM/CDMA/UMTS/LTE/5G-NR texnologiyalaridan foydalangan holda mobil aloqa xizmatlarini beshta uyali aloqa operatori taqdim etmoqda: “Universal Mobile Systems” MChJ, “COSCOM” MChJ, “Unitel” MChJ, “Uzmobile” AK “Uzbektelekom”, “Rubicon Wireless Communication” Q/K MChJ. Mobil aloqaning rivojlanishi tufayli O‘zbekiston Respublikasi hududining qamrov doirasi 90% dan ortiqni tashkil etadi va 30 000 000 dan ortiq abonentlar 2022 yil oxiriga qadar mobil aloqa xizmatlaridan foydalanuvchilardir.
Harakatdagi radioaloqa bo‘limi
